براي جهاني شدن در حال حاضر بايد كار با كامپيوتر و زبان و فرهنگ استفاده از آن را ياد بگيريم.
اينترنت يكي از عوامل اصلي جهاني شدن است و اين جهاني شدن با شبكه CNN شروع شد.
پروفسور يحيي كمال پور استاد شناخته شده علوم ارتباطات و مدير گروه ارتباطات دانشگاه «بوردو» امريكا است. تأليفات وي در مورد رسانه‌ها با استقبال گسترده‌اي در مجامع علمي و دانشگاهي امريكا و اروپا مواجه شده است. دكتر كمالي پور در سفري كه به تهران داشت، در گفت وگويي نقش ارتباطات در جهاني شدن را مورد تجزيه و تحليل قرارداد و آنچه در پي ميآيد ماحصل اين جلسه است.
اين روزها درباره جهاني شدن بسيار گفته و نوشته مي‌شود، جهاني شدن چه مختصاتي دارد و چرا در بعضي ازكشورها مثل كره يا بعضي ازكشورهاي اروپايي واكنش منفي نسبت به آن نشان مي‌دهند؟
همانطور كه ميدانيد دنيا بخصوص رسانه‌هاي جمعي در حال تغيير و تحول است و اينترنت يكي از عوامل اصلي جهاني شدن است و اين جهاني شدن با شبكه CNN شروع شد. اين شبكه براي نخستين بار جهاني شد و اخبار را در دسترس مردم دنيا قرار داد.
و حال اتفاقي كه افتاده اين است كه شبكه اينترنت رسانه‌هاي جمعي قبلي را در هم ادغام كرده است. ما اگر تاريخ رسانه‌هاي جمعي را مطالعه كنيم ميبينيم زماني كه تلويزيون يك رسانه جمعي شد و روي صحنه آمد دست اندركاران راديو فكر ميكردند كه ديگر كارشان را از دست خواهند داد. فكر ميكردند كه تلويزيون يعني مرگ راديو. اما ميبينيم عملاً اين اتفاق رخ نداد و محتواي راديو و تلويزيون عوض شد. همزمان با آمدن تلويزيون در صحنه، دست اندركاران تهيه فيلم هم به تلويزيون به عنوان يك حمله و تهاجم نگاه كردند و فكر ميكردند با آمدن تلويزيون آنها از صحنه خارج مي‌شوند و اين درواقع جدالي بود بين راديو، تلويزيون و فيلم و باز ميبينيم فيلمها برنامه تلويزيون شدند و باز با آمدن ويديو نيز همين تفكر شكل گرفت و بازهم ديديم كه آنگونه كه مي‌گفتند نشد و هيچكدام از اينها با آمدن ديگري از بين نرفتند بلكه تغيير و تحول پيدا كردند.
و حال نيز ميگويند با آمدن اينترنت، ما در آينده‌اي نزديك ديگر كتاب نخواهيم داشت. چون در حال حاضر كتابهاي الكترونيكي و ديجيتالي داريم.
در حال حاضر رسانه‌اي را سراغ نداريم كه محو يا تغيير فرم داده باشد جاي هم را نگرفتند ولي محتوايشان تغيير نكرده است. روزنامه‌ها هم به همين ترتيب است. بدون شبكه اينترنت، بدون تكنولوژي، ماهواره، … بحث شبكه جهاني نمي‌تواند مفهومي داشته باشد. درواقع تكنولوژيهاي ارتباطاتي باعث شدند كه ما صحبت از جهاني شدن بكنيم.
جهاني شدن بحثي بسيار عميق، جالب و چندجانبه است كه از زواياي مختلف مي‌توانيم به آن نگاه كنيم.
از ديدگاه ارتباطات و روابط بين المللي من فكر مي‌كنم تكنولوژيهاي ارتباطاتي مرزها را محو و نابود كرده‌اند. و در دنياي امروز مرزهاي جغرافيايي مفهومي ندارند. هر فردي در هر كجاي دنيا با داشتن كامپيوتر به شبكه جهاني و به اين دهكده جهاني وصل مي‌شود.
يك پيامد ديگري كه رسانه‌هاي بين المللي ايجاد كردند اين است كه در دنياي امروز تقريباً نمي‌توان مردم را ناآگاه نگه داشت. مردم مي‌يتوانند اخبار را از طريق تلفن، فكس، ماهواره، راديوهاي بين المللي و… بگيرند.
كسي كه دنبال خبر باشد و بخواهد خود را آگاه كند، در هر كجاي دنيا كه باشد مي‌تواند اين كار را انجام دهد.
يكي ديگر از پيامدهاي خوب اين حركت اين است كه يك دموكراسي در سراسر دنيا درحال شكل گرفتن است. و اين براي يك كشوري كه ميخواهد خود را از جامعه بين المللي جدا بكند و مردمش را در تاريكي نگه دارد بسيار مشكل است. مگر آنكه استثنايي باشد. و در استثنائاتي كه در حال حاضر مي‌توان به آن اشاره كرد افغانستان است. افغانستان نمونه خوبي است براي كشوري كه تصميم گرفته خود را از جامعه جهاني جدا كند.
البته لازمه يك سيستم دموكراتيك و آزاد، رسانه‌هاي آزاد است. اگر رسانه‌ها آزاد نباشند در عمل آزادي وجود ندارد. چون رسانه‌ها هستند كه منعكس كننده افكار عمومي، خواسته‌هاي مردم و پاسدار نيازهاي مردم هستند.
آيا كشورهايي مثل افغانستان مي‌توانند به اين شكل ادامه بدهند؟
دليل اينكه من افغانستان را به عنوان نمونه مثال زدم چون من كشور ديگري را نمي‌شناسم كه الآن به اينگونه عمل كند. در رابطه با جهاني شدن كشورها دو راه بيشتر وجود ندارد. يك راه به عقب رفتن و يك راه به جلو رفتن. افغانستان راه به عقب رفتن را انتخاب كرده و كشورهاي ديگر و تا اندازه‌اي ايران راه جلورفتن را انتخاب كرده‌اند. كشورهاي درحال توسعه هم ناچارند جزو اين جريان بين المللي شوند و اين جريان فقط در يك زمينه ارتباطات نيست. كه اين شامل ارتباطات، اقتصاد، سياست، فرهنگ و… است. يعني يك جامعه نمي‌تواند فقط يك جهت را انتخاب كند و فعال شود اما در بقيه زمينه‌ها فعاليتي نداشته باشد كه من فقط ميخواهم در يك زمينه فعال باشم و در بقيه زمينه‌ها فعاليتي نداشته باشم.
اگر جهاني شدن اجتناب ناپذير است و انتخابي نيست، چه بهايي بايد برايشان بپردازيم.
در حال حاضر قدرت به سوي مذاكره پيش ميرود و اين مذاكره به اين صورت است كه ما بايد اطلاعات داشته باشيم. آيا باز برنمي گرديم به جهاني شدن اطلاعات؟
اطلاعات باخبر فرق ميكند. يك موقع يك شخص اطلاعات دارد. روزنامه ميخواند باخبر هم هست اما در همان حد ميماند. ما به اين شخص مي‌گوييم آگاه. يكي از دلايلي كه دانشگاه مهم است وما به دنبال تحقيق و يادگيري هستيم همين است اينكه بتوانيم به موضوعات مثل يك پازل نگاه كنيم. يعني ما وقتي مي‌توانيم تصويري نسبتاً واقعي از جامعه داشته باشيم كه به دنبال اطلاعات برويم و بتوانيم يك تصوير نسبتاً واقعي درست كنيم. پس فرق هست بين كسي كه خبر ميخواند و كسي كه آگاه است.
كسي آگاه است كه عملاً وارد صحنه مي‌شود بر اتفاقي كه ميافتد تأثير دارد. طرز تفكر قديمي ميگفت كه شما حتماً بايد براي پيشبرد مقاصد خود دشمن پيدا كنيد. همه كشورها اين كار را كم و بيش مي‌كنند و اگر هم نباشد يك دشمن خيالي و ساختگي براي خود تصور مي‌كنند و ما داريم اين دوره را پشت سر مي‌گذاريم. الآن هم در سالي هستيم كه آن را سال گفت وگوي تمدنها گذاشته‌اند و براي من جالب است كه آقاي خاتمي آن را پيشنهاد كرد و سازمان ملل هم اسم اين سال را گفت وگوي تمدنها گذاشت.
اما اين تئوري يك پيش نياز دارد كه ما بايد براي واردشدن به اين گفت وگو، از رودررويي و جدال و نفاق كم كنيم و روابط مان را با ديگر كشورها زياد كنيم.
براي آنكه ما بتوانيم به آن مقصد برسيم بايد اول زمينه را در داخل كشور مساعد كنيم. يعني از گفت وگوهاي داخلي بين خودمان شروع كنيم. و اگر در گفت وگوي داخلي نتوانيم نتيجه بگيريم وارد شدن در جريان جهاني شدن محال است.
ارتباطات و فن آوريهاي نوين ارتباطي چه جايگاهي در اين زمينه دارد؟
ارتباطات مختصات و پيامدهاي مثبت و منفي زيادي دارد. اشاعه دموكراسي، از بين رفتن مرزها و آسان شدن رابطه‌ها، دسترسي به اطلاعات و رد و بدل شدن اطلاعات و يا مكاتبات از جمله پيامدهاي مثبت جهاني شدن است. اما از پيامدهاي منفي اين جريان اطلاعاتي اين است كه ارزش‌هايي در يك جامعه دستخوش تأثير و تأثر مي‌شوند و نزديكي فرهنگها مي‌تواند از پيامدهاي مثبت اين قضيه باشد. يعني همزمان با جهاني شدن رفت وآمدها و تماسها بيشتر مي‌شود. و همزمان با اين رفت وآمدها و تماسها تكنولوژيها نيز جابه جا مي‌شوند.

چگونه رسانه‌ها جهاني شدند؟
جهاني شدن رسانه‌ها يك اتفاق نيست و ما بايد ببينيم در چند سال اخير در ارتباطات و رسانه‌ها چه اتفاقاتي افتاده است.
به وجود آمدن شركتهاي چندمليتي رسانه‌اي و غولهاي اطلاعاتي يكي از دلايل جهاني شدن رسانه‌ها است. اين شركتهاي بزرگ و غول پيكر هر روز بزرگتر مي‌شوند.
يكي از دلايل اصلي جهاني شدن رسانه منافع اقتصادي است و كسي كه منافع اقتصادي داشته باشد بالطبع قدرت سياسي، فرهنگي و… را نيز خواهد داشت. چون لازمه تمام قدرتها منافع اقتصادي است.
ما براي آنكه در فرايند جهاني شدن بتوانيم موفق عمل كنيم، چه برنامه‌اي بايد داشته باشيم. هم اكنون بخشي از فن آوريهاي ارتباطي وارد كشور شده است و در دسترس مردم است با وجود اينها چه چيزهايي كم داريم؟
ابزارها خوب است. اما اينكه چه كسي، براي چه كاري و چگونه از اين ابزارها استفاده كند، مهم است. داشتن يك كامپيوتر دليل بر پيشرفت ما نيست و يكي از مسائلي كه كشورهايي مثل ايران بايد بر روي آن فكر و برنامه ريزي كنند اين است كه فرهنگ بومي خود را با فرهنگ جهاني تطبيق بدهد. از اين جمله هر كسي مي‌تواند تعبيرهاي مختلف بكند. بعضي ممكن است اينطور تعبير كنند كه اين تطبيق فرهنگ يعني اينكه ما مثل امريكا يك كشور پيشرفته بشويم. جواب من اين است كه حتي امريكا هم به جز يكسري موارد كامل نيست و نمي‌تواند به عنوان يك الگوي كامل در پيش روي ما قرار بگيرد. من فكر مي‌كنم مشكل ما آنجاست كه فرهنگ استفاده از تكنولوژي‌ها و فرهنگ بهره برداري از اين ابزار تكنولوژي را نداريم.
يكي از موارد و مشكلاتي كه در اين زمينه من به آن برخورد كردم و آن را بدون فايده مي‌‌دانم جايگزيني يا مشابه سازي كلمات براي بعضي ابزارهاست. مثلاً كلمه جايگزين رايانه براي كامپيوتر چه معني دارد. در زماني كه ما به سوي جهاني شدن در حركت هستيم، اين كار يعني هدردادن وقت، انرژي و ايجاد يك سرگرمي و سردرگمي است، چه اشكالي دارد كه ما هم مثل همه زبانها كامپيوتر را همانگونه تلفظ كنيم حتي فرانسويها هم كه اينقدر بر روي زبان و فرهنگشان تعصب دارند آنقدر روي اين كلمه حساسيت نشان ندادند.
ادامه دارد