سعيد رضا عاملي
متن پیش رو سخنرانی دکتر سعید عاملی، استاد علوم ارتباطات دانشگاه تهران و مدير مركز مطالعات آمريكای شمالی، است که با عنوان؛ نگاه دو جهانی شده و برنامه ایران، دز تاریخ 2 بهمن‌ماه 1386 در پژوهشکده باقرالعلوم (ع) ایراد گردید. بخش اول این سخنرانی تقدیم می‌شود.متأسفانه در ایران و در سال‌هایی که بحث جهانی شدن مطرح شد کمتر با نگاه برنامه ریزی شده به این مسئله نگاه شده است. باید عرض کنم دیسکورس مارکسیست‌ها بر طرح بحث جهانی شدن در کشور ما سایه افکنده و نگاه مخوفی از جهانی شدن در کشور ما به وجود آمده است.کسانی که از جهانی شدن سخن می‌گویند معمولا در دو طیف قرار می‌گیرند. یک طیف افرادی اند که جهانی شدن را آمریکایی شدن می‌دانند و بحثی را که با عنوان کاپیتالیسم جدید مطرح شده، به جهانی شدن متصل می‌کنند و محوریتی برای جهانی شدن قائل می‌شوند که آمریکا و غرب است. در طیف مقابل افرادی هستند که نگاهی افراطی به جهانی شدن دارند و تلقی صحیحی از آن به دست نمی‌دهند و جهانی شدن را به عنوان نئودالیسم طرح می‌کنند و به این امر قائلند که اگر جهانی شدن بخواهد به لحاظ برنامه ریزی اثری در ایران بگذارد باید در قانون اساسی تغییراتی ایجاد شود و ایران را آماده پذیرش جهانی شدن کند و برای جامعه باز بسترسازی نماید.
ژاپنی‌ها در سال 1994 برنامه عملی خود را بر اساس تغییری که جهانی شدن‌ها ایجاد می‌کند، تدوین کردند. آمریکایی‌ها برنامه عملی خود را در سال 1992 و هلند هم در همین سال برنامه خود را طراحی کردند. البته کشورهای توسعه یافته سریع تر تغییر و تحول تکنولوژیک را متوجه شدند.
تلاش من این است که در بستر پارادایم دو فضایی شدن طرحِ بحثی کنم که فکر می‌کنم تاکنون در ایران به آن پرداخته نشده است. اینکه جمهوری اسلامی ایران بایستی چه برنامه عملی در این خصوص طراحی کند؟در واقع من چند سؤال مطرح می‌کنم. اول اینکه منظور از جهانی شدن چیست؟ دوم اینکه پارادایم دو فضایی شدن چیست و چه تغییری در فهم و عمل سیاست گذاری‌های اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایجاد می‌کند. سوم اینکه چه تغییرات بنیادینی فرآیند کار را تغییر داده است؟ چهارم اینکه خطوط عمل جمهوری اسلامی ایران چگونه باید طراحی شود؟
طبیعی است قصد ندارم بگویم خطوط عمل چیست، ولی قصد دارم از فرآیند تدوین خطوط عمل صحبت کنم.در پاسخ به اینکه جهانی شدن چیست، فکر کنم باید سه قلمرو را از هم جدا کرد. یکی جهانی شدن، دیگری جهانی گرایی و سوم جهان بودگی است.
جهانی گرایی از یک تغییر در ذهنیت صحبت می‌کند. به قول رابرتسون ما در میان 6 میلیارد جمعیت جهان زندگی می‌کنیم. شاید در هیچ دوره‌ای از تاریخ گذشته ذهنیت بودن میان 6 میلیارد نفر شکل نگرفته بود. عصر ارتباطات به انسان حس بودن در میان جمعیت‌های بزرگتر را بوجود آورده است.جهانی شدن هم از فرآیند صحبت می‌کند.
جهان بودگی از یک دوره و بستر سخن می‌گوید. مثل مدرنیته که وقتی از آن سخن به میان می‌آید در واقع از یک دوره تاریخی سخن می‌گوئید که مثلاً با انقلاب صنعتی آغاز شده، با شکل گیری دولت - ملت‌ها معنای ملی پیدا کرده و با شکل گیری قوانین شهروندی، قانون مندی اجتماعی پیدا کرده است. جهان بودگی هم از یک دوره زمانی سخن می‌گوید که ما خود را در آن دوره زمانی درک می‌کنیم.باید سه گونه جهانی شدن را از هم متمایز کرد. یکی جهانی شدن سنتی است. در این معنا جهانی شدن امری قدیمی و مختص دوره ما نیست. هنگامی که ادیان بزرگ ظهور کردند خطابه آنها همه مردم جهان بودند. چه انجیل و چه سایر کتب آسمانی خطابشان مردم بوده اند و مردم هم محدوده جغرافیایی نداشتند. بارها در انجیل خطاب شده: ای مردم جهان، یا در قرآن مجید 80 بار کلمه یا ایهاالناس تکرار شده است. وقتی می‌گوید یا ایها الذین امنوا خطاب خاص، ولی جهانی است. زیرا پیوستِ قومی و نژادی ندارد. بنابراین می‌شود گفت ظهور جهانی شدن با ادیان بزرگ بوده است. جهانی شدن دوم، جهانی شدن مدرن است که از کلیشه‌ای شدن مجموعه‌ای از استانداردها در همه جهان صحبت می‌کند. وقتی مدرنیته آمد فقط انقلاب صنعتی نیامد. مدرنیته به دنبال استاندارد کردن یک سری مقوله‌هایی بود که همه ما در جهان یک زبان به نام زبان علم پیدا کردیم. زبان ریاضی، فیزیک و شیمی.
سپس این استانداردها خیلی از عرصه‌ها از جمله حکومت را گرفت. الان بحث دولت دموکراتیک یک استاندارد دوران مدرنیته است که در واقع همه را مجبور به تعامل سیاسی با این نوع گفتمان کرده است. بنابراین جهانی بودن و جهانی شدن مدرنیته در تولید مجموعه استانداردهایی بود که کلیشه آن با ماشین ریسندگی آغاز شد. ماشین ریسندگی نقشه پارچه را تکرار کرد. می‌توان گفت تکرار، روح جهانی شدن مدرن است. اما آن چیزی که ما امروز از آن سخن می‌گوئیم و کسانی که به بحث جهانی شدن ورود پیدا می‌کنند، کمتر به آن می‌پردازند و نگاه صرفاً ایدئولوژیک به جهانی شدن دارند این است که چیزی که باعث شد ما با تحول بزرگی در جهان روبرو شویم، جهانی شدن ارتباطات بود.
از آن زمان که ارتباطات با «مورس» آغاز شد، مفهومی بوجود آمد به نام صنعت همزمان ارتباطات. به این معنا که من بتوانم به طور همزمان با کسی که خارج از حوزه جغرافیایی من است ارتباط برقرار کنم. این تحول بزرگی در حوزه ارتباطات بود. من معتقدم جهانی شدن در معنای جدید به معنای بال درآوردن انسان و تسریع حرکت انسان هم در جهان واقعی و هم در جهان مجازی است. جهانی شدن در نگاه جدیدش به معنی فرآیندهای طبیعی و ایدئولوژیک است که حضور امور غیر ملی را در حوزه ملی تسریع می‌کند. هر چیزی که ما را به صورت همزمان با خارج از جغرافیای ما مرتبط می‌کند، جهانی شدن است.در واقع نوعی بدفهمی در مورد جهانی شدن وجود دارد. به مجرد اینکه کلمه گلوبالیزیشن استفاده می‌شود، فرض این است که یک مرجع قدرتی یک معنا، فرهنگ یا سیاستی خاص را تولید می‌کند برای اینکه همه جهان آن را مصرف کنند. این برداشت از جهانی شدن غلط است. جهانی شدن با آن مفهومی که مدنظر داریم یعنی اینکه نظام برنامه ریزی ایران از ارتباط حاضر با غایب استفاده کند و تمام ارتباطات کاری و اجتماعی را بر مبنای ارتباطات حضوری تعریف نکنیم. این یعنی جهانی شدن. به عبارت دیگر جهانی شدن یعنی اینکه کشورها برنامه‌های کاری و عملی خود را گونه‌ای طراحی کردند که از صنعت همزمان ارتباطات در تعاملات اجتماعی و فرآیند کار استفاده شود. لذا جهانی شدن را به معنای فرامحلی شدن می‌گیرند. اینکه من بتوانم از اتاق خودم با بیرون ارتباط برقرار کرده و کار کنم.به واقع ما با دو جهانی شدن‌ها مواجه هستیم. جهانی شدن فاصله را کوتاه کرده و استبداد فاصله را از بین برده است. حتی می‌توان گفت استبداد زمان را هم از بین برده است. جهانی شدن اول در جهان واقعی، صنعتی به نام صنعت حمل و نقل دارد. صنعت حمل و نقل جهان را در جهان فیزیکی کوچک کرده است. در اثر بوحود آمدن ماشین و هواپیما و پیشرفت هر چه بیشتر این صنعت، جهان کوچکتر می‌شود. جهانی شدن فقط در جهان مجازی نمود نداشته بلکه در جهان فیزیکی هم نمود یافته است. در جهان مجازی صنعت همزمان ارتباطات، تکنولوژی جهانی شدن را تشکیل می‌دهد. در جهان مجازی مفاهیم فرق می‌کنند. با کلیک یک موس چهار هزار کیلومتر راه می‌روید.
پس در جهان مجازی با مفهوم دیگری از فاصله و زمان مواجهیم. جهانی شدن در جهان مجازی بسیار تندتر از جهان فیزیکی به پیش رفته است. تندتر شدن و کوتاه شدن فاصله‌ها البته نگرانی‌هایی هم به بار می‌آورد. ما الآن نگران تأثیر فرهنگ غرب بر روی فرهنگ کشورمان هستیم. بر روی جهان مجازی نمی‌توان کنترلی اعمال کرد. بنابراین ما با نوع خاصی از مکانیزم کنترلی و برنامه اجتماعی روبرو هستیم.
ما اکنون با دو کره مواجهیم. کره فیزیکی و کره مجازی. به تعبیر دیگری با دو فضایی شدن کشور ایران مواجهیم. یک کشور فیزیکی و یک کشور مجازی. این جهان جدید نیازمند برنامه ریزی است. به عقیده من اهمیت برنامه ریزی در جهان مجازی بسیار بیشتر از جهان فیزیکی است. زیرا بسیاری از فرآیندهای زندگی بشر در حال شکل گرفتن در جهان مجازی است. هزینه تماس تلفنی 3 دقیقه‌ای بین نیویورک و لندن در سال‌های 1930 نزدیک به 330 دلار، در 1960 نزدیک به 200 دلار و اکنون حدود 3 سنت است. ما با مرگ فاصله مواجهیم. این امر برنامه ریزی فرهنگی را متحول می‌کند. چگونه باید برنامه ریزی فرهنگی کرد؟ در برنامه ریزی فرهنگی باید بهترین انتخاب را انجام داد. باید در معرض تکثر انتخاب‌ها قرار گیریم. تنها روشی که می‌شود مخاطب ایرانی را جلب کرد این است که بهترین انتخاب را جلوی او بگذاریم.
آمریکایی‌ها مفهومی تحت عنوان «بومی سازی» دارند. بومی سازی ما با مراد آنها از بومی سازی تفاوت می‌کند. بومی سازی ما یعنی اینکه هر چیزی را متناسب با فرهنگ آن کشور تولید کنیم. ولی بومی سازی آمریکایی‌ها اینگونه نیست.
ادامه دارد