منبع و نويسنده: مؤسسه تحقيقات و پژوهشهاي سياسي علمي ندا
سرزمين فلسطين از سال 1948 م/1327 ش، به عنوان نقطة ستيز و كشمكش اعراب با اسراييل در آمد و در اين زمان حدود يك ميليون نفر در كانون اين درگيري قرار گرفتند. با فرا رسيدن سال 1967 م/1346 ش، كه كرانه باختري، بيت المقدس شرقي و نوارغزه تحت كنترل كامل اسراييل قرار گرفت، ميليونها فلسطيني آواره و راهي كشورهاي منطقه از جمله سوريه، لبنان و اردن شدند. حملات غافلگيرانه اسراييلي‌ها و جنايات ضد بشري آنها در حق مردم فلسطين از همان اوايل تأسيس دولت اسراييل، فلسطيني‌ها را در مقابل يك گزينه قرار دارد. يعني پناهنده شدن به كشورهاي عرب همسايه. در اين ميان نقش اردن به‌عنوان كشوري كه بيشترين پناهنده آواره فلسطيني را در خود جاي مي داد برجسته‌تر مي‌نمود... اسراييل اين بازيگر مصنوعي منطقه خاورميانه كه پايه هاي موجوديت نامشروع و پوشالي خود را بر امنيت خود و ناامني ديگران، مهار گروههاي بازدارنده، و نابودي و به انزوا كشانيدن هرگونه جنبش انقلابي استوار نموده بود، در وهله اول موفق به راندن فلسطيني‌ها و آوارگي آنان شد؛ اما اين امر خود آفريننده نهضتهايي انقلابي بود كه امنيت و حتي پايه‌هاي موجوديت اسراييل را بشدت به چالش مي كشيدند. گروههاي انقلابي بعضاً مسلح كه به ناچار خارج از موطن خويش مبارزات خود را بر ضد رژيم اشغالگر قدس آغاز كرده بودند، بعنوان تهديدي عليه اسراييل بشمار مي آمدند. در اين ميان نقش گروههاي فلسطيني مقيم اردن عليه مطامع و امنيت اسراييل ملموستر بنظر مي‌رسيد. بنابراين اسراييل بدنبال راهي بود كه تشكيلات اين گروهها را نابود سازد. حمله مستقيم به اردن جهت سركوبي فلسطيني ها مي توانست نتايج ناخوشايندي براي اسراييل به همراه داشته باشد. چرا كه اين امر مخالفت افكار عمومي منطقه و جهان را به دنبال و از سوي ديگر احتمال ائتلاف اعراب را در جنگي ديگر بهمراه داشت. از اينرو اسراييل تصميم گرفت دكترين برادركشي را دنبال نمايد. تزي كه در فاجعه سپتامبر سياه بكار گرفته شد و به نحو مطلوب و مطابق خواست اسراييل نيز انجام شد. براي اين كار اسراييل پتانسيل جمعيتي پناهندگان فلسطيني را براي دولتمردان اردني به نحو فزاينده اي عظيم و در عين حال ناسازگار با دستگاه حاكم آن كشور جلوه داد و در آنان اين تلقي را ايجاد نمود كه در صورت عدم مهار فلسطينيان مسلح، آنها نه تنها وارث كشور اردن خواهند بود كه سلطنت اردن را نيز واژگون و دولتي مطابق ميل خود ايجاد مي نمايند...
ريشه هاي بحران:
سال 1969 م 1348 ش، شاهد گسترش بي سابقه عمليات چريكي سازمان‌هاي مقاومت فلسطيني عليه افراد و مؤسسات اسراييل بود. اين عمليات كه گاهي به شش اقدام نظامي در روز مي‌رسيد، عموماً از داخل خاك اردن آغاز مي شد و بنابراين، عمليات انتقامي اسراييل نيز متوجه اردن بود، تا آنجا كه مرز غربي اردن از خليج عقبه در جنوب تا شمالي ترين نقطه مرزي در مجاورت خاك سوريه در معرض تاخت و تاز نيروهاي صهيونيستي قرار داشت و در بعضي از اين عمليات انتقامي كه از زمين و هوا صورت مي‌گرفت، صهيونيست‌ها از بمب هاي ناپالم استفاده مي‌كردند.در اينجا يكي از نقاط اختلاف فلسطيني‌ها با ملك حسين و ساير كساني كه راه حل هاي مسالمت آميز را باور داشته، علني مي شود. چريك هاي فلسطين عقيده داشتند كه راه حل‌هاي مسالمت آميز به جايي نخواهد رسيد و تضاد موجود بين دنياي عرب و موجوديت صهيونيستي دير يا زود به صورت نبرد مسلحانه بروز مي كند.
آغاز يك تراژدي
ملك حسين شب 15 سپتامبر/ 25 شهريور، سپهبد محمد داوود، يكي از ژنرال‌هاي فلسطيني الاصل ارتش اردن را به كاخ خود احضار و تشكيل يك حكومت نظامي موقتي به رياست مشاراليه را با وي در ميان گذاشت، در ساعت 6 بامداد روز 16 سپتامبر، راديو امان اعلام كرد كه يك كابينه نظامي مركب از تعدادي ژنرال، سرهنگ و سرگرد تشكيل شده و ژنرال حاسبي المجالي نيز به عنوان رئيس ستاد و فرماندار كل نظامي كشور تعيين شده است. تشكيل حكومت نظامي در اردن از ديدگاه سازمان آزاديبخش فلسطين به عنوان اعلان جنگ از جانب دولت اردن به سازمان مزبور تلقي شد. اين تلقي درست از كار درآمد زيرا حكومت مذكور چند ساعتي پس از اعلان تشكيل آن از گروههاي مسلح فلسطيني خواست تا سلاح هاي خود را تحويل دهند. اين درخواست بدون هيچ تأخيري از سوي فلسطيني ها رد شد. كميته مركزي سازمان آزاديبخش فلسطين از سنديكاهاي اردني خواست تا از روز 17 سپتامبر/ 27 شهريور 1349، دست به اعتصاب بزنند.با اين همه هنوز نمايش غم انگيزي در پيش بود. به نوشته ديويد هرست، روز هفدهم سپتامبر سال 1970 م/ 27 شهريور 1349 ش، ملك حسين بعد از يك درنگ طولاني، و البته بعد از فراهم آوردن امكانات و مهيا كردن شرايط دست بدويهاي بي تاب هوادار خود را بازگذاشت. در اين راستا اساساً بعد از سال 1967 م/1346 ش، اسراييل نيز از هيچ كمكي به رژيم اردن براي سركوب جنبش مقاومت، دريغ نكرد. زيرا ملك حسين در سال 1970 م/1349 ش، و پيش از كشتار سپتامبر از اسراييل خواست كه «نيروهاي خود را در مرزها حركت ندهد.» جواب موشه دايان در اين باره چنين بود: «حتي اگر يك سرباز اردني باقي نماند، ما هرگز مبادرت به بهره برداري از اوضاع نخواهيم كرد.» جواب بگين هم اين بود: «اسراييل هرگز آسيبي به اردن نخواهد رساند.»
طرح آمريكا
در اين ميان و در حالي كه برخلاف پيش بيني فرماندهان ارتش اردن، نبرد با چريك هاي فلسطيني در خيابان ها و محله هاي امان ادامه داشت و مقاومت چريك ها بسيار سرسختانه و غير مترقبه بود، ارتش اردن ناچار شد كه بعضي از واحدهاي خود را از پايتخت به سوي شمال كشور حركت دهد و به اين ترتيب اردني ها در يك زمـان خود را در دو جبهه درگير كردند، مضافا» به اين كه خشم جمال عبدالناصر رئيس جمهوري وقت مصر از كشتار فلسطيني ها به دست نظاميان اردني، حكومت اردن را به طور جدي نگران كرد. در يك چنين شرايطي كه رژيم اردن از هر سو به چالش كشيده مي شد و فريادهاي كمك طلبانة شاه اردن پي در پي در گوش آمريكا طنين مي افكند؛ آمريكا با همكاري اسراييل طرحي را تهيه نمود كه هدف آن نجات رژيم سلطنتي اردن و جلوگيري از سقوط آن بود. طرح مزبور به اين شكل بود كه در صورت ناتواني ارتش اردن در متوقف كردن پيش روي تانك هاي سوري به داخل خاك اردن، نيروي هوايي اسراييل وارد نبرد شده، اين مأموريت را به انجام رساند و در صورتي كه مصر يا شوروي در منطقه كانال سوئز عليه اسراييل عكس العمل نشان دهند، آمريكا در حمايت از اسراييل دست به كار شود.
پايان يك فاجعه
در شرايطي كه نبردهاي سنگين در امان بين ارتش اردن و چريك هاي فلسطيني تا 25 سپتامبر 1970 م / 4 مهر 1349 ش، ادامه داشت، رؤساي برخي از كشورهاي عربي از جمله رؤساي جمهوري متحده عربي، سودان و ليبي گردهم جمع آمدند و طرفين را به آتش بس فوري دعوت نمودند. از سوي عراق، سوريه و الجزاير وعده همه نوع كمك و پشتيباني به سازمانهاي فلسطيني داده شد. در تاريخ 23 سپتامبر دوم مهر، رييس جمهوري وقت شوروي سابق نيز عليه هر نوع دخالت خارجي در اردن هشدار داد.
در پي اين نشست يك هيأت آشتي عرب نيز به رياست جعفر نميري رييس جمهوري وقت سودان كه بين امان و قاهره در رفت و آمد بود، توانست موافقت ياسر عرفات و ملك حسين را با برقراري آتش بس بين طرفين به دست آورد. ولي عليرغم آن سربازان اردني همچنان به شكستن آتش بس مبادرت ورزيدند، تا آنجا كه الباهي الادغم، نخست وزير وقت تونس و يكي از اعضاي هيأت آشتي عرب صريحا» اعلام كرد كه طرف اردني عملا» علاقه اي به متوقف شدن خونريزي ها ندارد، زيرا اجراي يك طرح نظامي با هدف اجراي از ميان برداشتن ملت فلسطين در ميان است. رژيم سلطنتي اردن براي اغفال افكار عمومي در تاريخ 26 سپتامبر/ 5 مهر، و بعد از اينكه هزاران چريك فلسطيني را قتل عام كرده بود، ظاهرا» حكومت نظامي را كنار گذاشت و يك كـابينة غيـر نظـامي به رياست احمد طوفان 75 ساله فلسطيني الاصل و اهل نابلس تشكيل داد. ملك حسين بعد از اطمينان از انجام نقشه هاي خود در سركوبي مقاومت فلسطين و در حاليكه موضع خود را براي شركت در اجتماع سـران عرب در قاهره به اندازه كافي مستحكم ديد، دعوت جـمال عبـدالنـاصـر را بــراي حضور در قاهره پذيرفت و وارد اين شهر شد. بـعد از انجام مذاكرات مفصل شش ساعته در روز 27 سپتامبر/ 6 مهر، بين ياسر عرفات و ملك حسين موافقتنامه اي به امضاي طرفين و هشت كشور عرب شركت كننده در مذاكرات رسيد كه به موجب آن هيچيك از طرفين در نبردهاي 10 روزه پيروز شناخته نشدند، زيرا چريكهاي فلسطيني عليرغم انهدام اردوگاههاي «وحدت» و «جبل امان» همچنان بر شهر امان مسلط بودند و ژنرالهاي ملك حسين نيز براي نابودي كامل چريكهاي فلسطيني همچنان نيازمند چند روز ديگر بودند تا كار مقاومت فلسطيني را به نبرد تن به تن و با اسلحه سرد بكشانند.