نويسنده: خليل‌الله‌سردارنيا

فناوريهاي نوين اطلاعاتي- ارتباطي، به كليه فناوريهاي گفته مي‌شود كه در جمع‌آوري، انتقال، ذخيره سازي، بازيابي، پردازش، انتشار و نمايش اطلاعات مورد استفاده قرار مي‌گيرد. اين فناوريها را مي‌توان نقطه همگرايي الكترونيك، پردازش داده‌ها و ارتباطات دوربرد دانست. اين همگرايي، دو جنبه دارد كه عبارت است از: از ميان رفتن فاصله‌ها، با شكل‌گيري شبكه گسترده جهاني، رايانه‌اي شدن سيستمهاي ارتباطات دوربرد با ظرفيتهاي جديد براي انتقال صدا و تصوير. همگرايي الكترونيك و ارتباطات دوربرد؛ ابزارهايي براي گرداوري، ذخيره سازي، پردازش، سازماندهي، انتقال و نمايش اطلاعات در اختيار انسان قرار مي‌دهد.
تكنولوژي اطلاعات، مجموع وسيع و گوناگوني از فناوريها (اينترنت، ماهواره، تلفن همراه، تلويزيونهاي كابلي، كامپيوترهاي خانگي و ويديو) است كه براي برقراري ارتباط بين انسانها (فرستادن و دريافت انواع پيامهاي كلامي، تصويري و صوتي) و نيز براي توليد، انتشار، ذخيره و بازيابي اطلاعات به كار مي‌رود.
انقلاب ارتباطات به سرعت به پيش مي‌رود، به گونه‌اي كه انطباق سريع افراد، گروهها و دولتها با سرعت فزاينده اين فناوريها، دشوار است. فناوريهاي تازه، بر همه ابعاد زندگي فردي و اجتماعي، سياسي، اقتصادي و فرهنگي اثر مي‌گذارد. شايد هيچ تحولي را در دوران كنوني نتوان سراغ گرفت كه از حيث ايجاد تغيير در حيات سياسي و اجتماعي، بتواند با تحول در پهنه تكنولوژيهاي مدرن ارتباطي و اطلاعاتي برابري كند. عامل اطلاعات، چنان زندگي بشر را دگرگون ساخته، كه از آن به عنوان يك شاخص مستقل براي تعريف مقطعي تازه در تاريخ تحولات بشر ياد شده و جهان را به دهكده كوچكي مبدل ساخته است كه در آن، نوع تازه‌اي از مناسبات سياسي و اجتماعي جاري است. انديشمندان، از اطلاعات، به عنوان ويژگي تعريف كننده «جهان نو» ياد مي‌كنند و بسياري از نگاهها، متوجه «اطلاعات- محورشدن» حيات سياسي، اجتماعي و اقتصادي است. دراين عصر، اطلاعات مانند جريان برق در شبكه‌ها و تاروپودهاي جامعه شبكه‌اي جاري است؛ توليد، توزيع، تجارت، انديشه، زيستن و مانند آن، بشدت، به اطلاعات وابستگي دارد. جامعه اطلاعاتي، فضاهاي نويني را ايجاد كرده و اين فضاها، روابط اجتماعي را تحت تأثير قرار داده است. فضاهاي جديد، مرزهاي جغرافيايي و مركزيت خاص ندارند و در هر نقطه از جهان مي‌توان از طريق كامپيوتر مجهز به مودم و خط تلفن به بزرگرههاي اطلاعاتي دست يافت.
جهان امروز، برفراز يكي از نادرترين مقاطع تاريخ ايستاده است. از اين جهت كه، حجم اطلاعات، به صورت تصاعدي در حال افزايش است و رسانه‌هاي اطلاعرساني، پيرامون ما را به طور كامل احاطه كرده است. در اين عصر، به دست آوردن اطلاعات، يك ضرورت است. آنامالينا معتقد است؛ كنترل اطلاعات در عصر جديد، اهرم قدرت و عنصر اساسي استيلاي فرهنگي است.
به مددرسانه‌هاي نوين ارتباطي و اطلاعاتي، جهان به دهكده‌اي مبدل شده كه اطلاعات و رسانه‌ها، سيستم‌هاي عصبي و اجزاي اين دهكده را به هم متصل ساخته است. حدود سي سال پيش، مارشال مك لوهان، واژه دهكده جهاني را ابداع كرد. به اعتقاد وي، پيشرفتهاي اخير در رسانه‌هاي الكترونيكي، جهان را تبديل به دهكده كوچك ساخته است. مك لوهان، شتاب و سرعت را از ويژگيهاي اصلي در عصر رسانه‌هاي الكترونيكي مي‌داند. به اعتقاد وي، شتاب و سرعت به سوي بي نهايت و هدف اصلي آن، حذف فضا است و نتيجه سرعت، تغييرپذيري ارزشهاست. به گفته وي، عصر الكترونيك، انسانها را به جايي رسانيد كه به شدت احساس كنند كه به يكديگر وابسته‌اند.
مهمترين ويژگي فناوريهاي ارتباطي، از نظر مك لوهان عبارت است از:
1- سرعت بالاي اين فناوريها، به طوري كه الكتريسيته، يك شبكه جهاني شبيه سيستم اعصاب مركزي انسان به وجود آورده كه به ما امكان مي‌دهد، جهان را همچون كل واحد درك كنيم و هر حادثه محلي، انعكاس جهاني داشته باشد.
2- سياسي شدن و تشديد آگاهيهاي سياسي و اجتماعي انسانها
3- رمززدايي از انسان و جامعه؛ بدين معني كه عصر جديد، عصر ابهام‌زدايي از انسان، جامعه و تاريخ است و ديگر خرافه‌ها، به عنوان واقعيت، تجلي نمي‌كند.
در عصر حاضر، جهان به صورت جامعه شبكه‌اي عنكبوتي مبدل شده و اطلاعات، تاروپود آن را تشكيل مي‌دهد. شبكه‌هاي اطلاعاتي و ارتباطي، ريخت اجتماعي جديد جوامع را تشكيل مي‌دهد.
از نظر كاستلز، الگوي فناوري اطلاعات در جامعه اطلاعاتي، بر محورهاي زيرمبتني است:
1- اطلاعات، ماده خام آن است.
2- فراگير بودن تأثيرات فناوريهاي جديد، كه تمام ابعاد حيات بشري به اطلاعات وابسته است.
3- فناوريهاي جديد، نوعي جامعه‌ شبكه‌اي ايجاد كرده كه تاروپود آن را اطلاعات تشكيل مي‌دهد و اين شبكه، مركز خاصي ندارد و از هر نقطه، مي‌توان به آن وارد شد و اطلاعات را انتقال داد و دريافت كرد.
4- همگرايي فزاينده رسانه‌هاي نوشتاري، ديداري و شنيداري در بزرگراه اطلاعاتي جديد.
پيشرفتهاي جدي در زمينه فناوريهاي ارتباطي، به تكوين يك سيستم باز اطلاعاتي در سطح جهان كمك كرده است، مرزها، شيشه‌اي شده و حوادثي كه در آن سوي مرزها رخ مي‌دهد، براي ما آشكار است.
ديگر، دوران حصارهاي بلند به سر آمده كه مانع نفوذ و مداخله ديگران در امور و مسايل داخلي مي‌شد. سانسور و كنترلهاي سفت و سخت، در عصر جديد، كاهش مي‌يابد. فناوريهاي نوين كاركردهاي گوناگوني دارد كه برخي از مهمترين آنها عبارت است از: 1- كاركرد هويت بخشي 2- كاركرد اطلاعرساني و آگاهيرساني 3- كاركرد انسجام بخشي و گسترش روابط اجتماعي 4- كاركرد نظارتي

آثار سياسي فناوريهاي ارتباطي
پيداش و گسترش فناوريهاي نوين اطلاعاتي، آثار و تبعات سياسي – اجتماعي داشته كه برخي از مهمترين آنها عبارت است از:
تضعيف اقتدار دولتهاي ملي:
مفهوم حاكميت ملي و پديده «دولت – ملت» با عهدنامه صلح و ستفالي، شكل گرفت. حاكميت در قلب دولت مدرن جاي دارد و با اصليترين مفاهيم سياسي؛ يعني قدرت سياسي، مقبوليت و اقتدار مرتبط است. سه پرسش اساسي در ارتباط با حاكميت، چنين است:
1)مرجع نهايي قدرت و تصميم‌گيري در جامعه سياسي كيست؟ خدا، شاه يا ملت.
2)چه رابطه‌اي بين حاكميت دولت و جامعه وجود دارد؟
3)محدوديتهاي هنجاري يا عملي درحوزه اعمال حاكميت و قدرت سياسي كدام است؟
با شكل‌گيري دولت نوين، هويتهاي محلي (قومي، زباني، نژادي و مذهبي) تحت‌الشعاع هويت ملي قرار گرفت و دولت ملي به نمايندگی از سوي مردم (در شكل دولت دموكراتيك) و يا در شكل دولتهاي مطلقه و سلطنتي، از حق تعيين سرنوشت ملي، وضع و اجراي قانون، برخوردار گرديد. در ربع آخر سده بيستم ميلادي، سازمانهاي بين‌المللي غيردولتي (NGOs) به شكل فزاينده يي گسترش يافت. اين سازمانها و نيز سازمان ملل، بخشي از اقتدار دولتهاي ملي را به چالش طلبيده‌اند. گرچه از جنگ جهاني دوم به اين سو، دولتها با برخي چالشها روبرو شده‌اند، ولي، به عنوان يكي از بازيگران سياسي مهم در صحنه جهان باقي مانده‌اند.
با وقوع انقلاب ارتباطات در ربع آخر قرن بيستم، نوعي جامعه اطلاعاتي و شبكه‌اي شكل گرفته است كه نقاط اتصال اين شبكه‌ها را گروهها و نهادهاي مدني، سازمانهاي بين‌المللي غيردولتي، جنبشهاي اجتماعي و سياسي، فعالان سياسي، گروههاي مخالف حكومت و دولتها شكل مي‌دهندو اين نقاط، از طريق اطلاعات و اخباري كه در شبكه جريان مي‌يابد، به هم متصل مي‌شود. برخي انديشمندان، ترجيح مي‌دهند در عصر جديد و جامعه شبكه‌يي، فرهنگي و اجتماعي درون ملي و فراملي- به جاي حاكميت سياسي دولتها- صحبت كنند. روبرت لاتام، حاكميت در جهان امروز را از آن گروههاي اجتماعي و سياسي مي‌داند نه دولتها.
گروههاي اجتماعي و سياسي و سازمانهاي غيردولتي در شبكه ارتباطات جهاني، مي‌توانند حاكميت دولتها را به چالش بطلبند.
امروزه، دوراني را سپري مي‌كنيم كه در سايه پيشرفتهاي چشمگير در زمينه فناوريهاي ارتباطي و اطلاعاتي، مرزهاي سياسي و اقتصادي و فرهنگي بسيار آسيب‌پذير شده است و دولتهاي ملي نمي‌توانند تنها به توجيه‌هاي و ستفاليايي، چون استقلال دولت در امور داخلي و خارجي تكيه كنند و با اين استدلال، با چالشهاي سياسي از ناحيه بازيگران فراملي رو به رو نشوند. امروزه، دولتها از دو سو تحت فشار قرار گرفته‌اند؛ از يك سو، فشارهاي از بالا به پايين نيروها و كارگزاران جهاني شدن، از قبيل رسانه‌هاي نوين، فعالان سياسي و سازمانهاي غيردولتي و از سوي ديگر، فشارهاي از پايين به بالاي نيروهاي سياسي و نهادهاي مدني در داخل. مهمترين فشار بر دولتهاي ملي جوامع در حال توسعه، عبارت است از: تندادن به اصلاحات سياسي، پاسخگويي در مقابل درخواستها و مطالبات مردم، اعمال فشار بر دولتهاي به ظاهر دموكراتيك در جهت گسترش حوزه عمومي و جامعه مدني، حقوق بشر، محيط زيست، جلوگيري از جنگ افروزي، حقوق سياسي زنان و غيره. بازيگران فراملي، از طريق فناوريهاي ارتباطي و وبسايتهاي سياسي خود در شبكه اينترنت و ماهواره‌ها، شرايط را براي انقلابي كردن فضاي سياسي جامعه و تقويت جامعه مدني آماده مي‌سازند و به تبع آن، رژيمهاي اقتدارگرا، روز به روز- به منظور دست كشيدن از كنترل تماميت خواهانه جامعه – تحت فشار قرار مي‌گيرند
پيشرفتهاي فناوري در عرصه ارتباطات در ربع آخر سده بيستم، آن اندازه مهم بوده كه برخي، از جايگزيني جنگهاي اطلاعاتي، به جاي جنگهاي نظامي ياد كرده‌اند. در عصر وقوع جنگهاي اطلاعاتي، فناوري اطلاعات و محتواي پيام آنها، مهمترين تسليحات مورد استفاده است. فناوريهاي اطلاعاتي، داراي مركز و رأس نيست و گروهها و فعالان سياسي مي‌توانند از هر نقطه اتصال وارد شبكه شوند و افكار عمومي جهان را عليه رژيمهاي اقتدارگرا بسيج كنند. همچنين، اهميت فناوريهاي نوين، به اندازه‌اي زياد است كه برخي از واژه «تله دموكراسي» يا «دموكراسي از راه دور» ياد مي‌كنند، منظور آن كه؛ رسانه‌هاي نوين، پادزهر آزادي را به چهار گوشه جهان اشاعه مي‌دهند و با انعكاس واقعيتها و اطلاعات سياسي و بيدارسازي سياسي، مي‌توانند به دموكراسي در سطح جهان سرعت بخشند. گراس من، پست الكترونيك (E- mail)، كنفرانسهاي اينترنتي، تريبونهاي اينترنتي، و ماهواره‌ها را، از مصاديق تله دموكراسي مي‌داند.
در عصر حاضر، شاهد آن هستيم كه «نظام‌هاي باز» شكل گرفته و جريان آزاد اطلاعات و اخبار، با كمترين موانع صورت مي‌گيرد. اطلاعات در داخل شبكه جهاني و بين مرزها در جريان است. جريان بين‌المللي عقايد، اخبار و نمادهاي سياسي، اقتدار سياسي دولتها را به چالش مي‌طلبد. در حال حاضر، دولتها نمي‌توانند وظايف ويژه پيشين خود- مبتني بر كنترل مرزهاي فضايي – را مانند گذشته ايفا كنند.
با پيدايش جامعه شبكه‌اي و اطلاعاتي، گونه‌هاي قديمي سانسور منسوخ گشته و حاكميت دولت بر رسانه‌هاي تازه ارتباطي و سانسور محتواي رسانه‌ها به گونه چشمگير دشوار شده است. ماهواره‌ها، اينترنت و وبسايتهاي خبري و گروههاي سياسي مجازي، كمتر قابل كنترل است. اين فضاي ديجيتالي و اكترونيك، همچون فضايي تمركززدايي شده و آزاد است كه هيچ ساختار اقتدار در آن نمي‌تواند نهادينه شود، زيرا، نه مركز ويژه‌اي دارد و نه مالك و دارنده خاص. هيچ كشور، با ادعاي اين كه حاكميت سياسي دارد، نمي‌تواند مدعي شود كه قوانين و مقررات آن كشور در بزرگراه اينترنتي، ساري و جاري گردد. در بزرگراه اطلاعاتي اينترنتي، جوامع يا اجتماعات مجازي فراوان (اجتماعات بدون حضور فيزيكي) وجود دارند و ايجاد اين اجتماعات مجازي بر روي شبكه، نياز به مجوز از سوي حكومتها ندارد.