مطالعه موردي استان زنجان - جعفر يعقوبي - عضو هيأت علمي دانشگاه زنجان
اشاره: طبق گزارش بانك جهاني ، يك پنجم مردم جهان در فقر مطلق زندگي مي‌كنند كه دو سوم آنها را زنان تشكيل مي‌دهند. 800 ميليون نفر در دنيا دچار گرسنگي شديد و سوء تغذيه هستند و اين مسئله امري پيش رونده و رو به فزوني است. 17 درصد از مردم جهان در مرز گرسنگي هستند و 11 كودك زير 5 سال در هر دقيقه براثر سوءتغذيه جان خود را از دست مي‌دهند. با توجه به نقش بسيار مهم آب در بخشهاي كشاورزي، انرژي و صنعت، دسترسي به آب محلي سالم و بهداشتي مي‌تواند در كاهش فقر و گرسنگي تا حد زيادي موثر باشد. اين در حالي است كه طبق گزارش كميسيون جهاني آب مصرف آب طي 30 سال آينده، 50 درصد افزايش خواهد يافت. تخمين زده مي‌شود در سال 2025، بيش از نيمي از مردم جهان از لحاظ دسترسي به آب در موقعيت بحراني قرار مي‌گيرند.
آب : محور توسعه پایدار
امروزه مبارزه با فقر و گرسنگي در سطوح ملي، محلي و خانوار با توجه به ذخاير محدود آبي امكان‌پذير نخواهد بود، مگر اينكه برنامه‌هاي اختصاصي و ويژه‌اي براي مديريت منابع آبي طرح‌ريزي شود. مديريت و توسعه منابع آبي داراي نقش محوري در توسعه پايدار و كاهش فقر هستند.
با وجود اينكه در مقايسه با دهه‌هاي گذشته سرمايه‌گذاري براي افزايش تسهيلات مربوط به آب به طور وسيعي گسترش پيدا كرده است و قوانين و راهكارهاي تكنيكي زيادي در تهيه آب تدوين و ارائه شده ، هنوز ميليونها نفر از بيماريهاي ناشي از آب و هزينه‌هاي فيزيكي – اقتصادي و اجتماعي كمبود آب رنج مي‌برند. يكي از اهداف ابتكاري جهاني برا ي مقابله با مشكل جهاني آب، بهبود نظارت بر آب و قرار دادن اهدافي براي تهيه و پشتيباني از افزايش تعداد افرادي است كه در توسعه پايدار محيط و در كاهش فقر عمومي نقش دارند.

زنان: مدیران محلی آب
به نظر مي‌رسد درگير كردن بيشتر زنان و استفاده از مشاركت زنان در مورد مسايل مربوط به آب راهكار مناسبي براي دستيبابي بيشتر به هدف فوق‌الذكر است. زنان به شيوه‌هاي مختلفي با آب پيوند دارند. مهمترين پيوند آنها، نقشي است كه در مديريت منابع آب به عهده دارند. به طور سنتي زنان به عنوان مديران محلي آب مورد توجه بوده‌اند. زنان همچنين نقش اساسي و مهمي در تهيه غذا دارند، هر چند اين نقش از محلي به محلي و از كشوري به كشور ديگر فرق مي‌كند. در آفريقا، 70 درصد نقش تهيه غذا بر عهده زنان است، در حاليكه در آسيا 60 درصد اين نقش را زنان بر عهده دارند.
بدون شك مشاركت در زنان در طراحي و برنامه‌ريزي پروژه‌هاي مرتبط با آب كارايي و بهره‌وري اين پروژه‌ها را افزايش خواهد داد . در نتيجه ذخاير آبي بهتر مصرف خواهند شد، بيماري‌هاي ناشي از آلودگي‌هاي آبي تقليل پيدا خواهد كرد، كودكان كمتر بيمار مي‌شوند و از غيبت آنها در مدارس كاسته مي‌شود و زنان زمان صرفه‌جويی از اين موارد را براي انجام ساير فعاليتها استفاده مي‌كنند. گزارشهای زيادي از پروژه‌ها وجود دارد كه حضور و مشاركت زنان باعث سرعت بخشيدن به پروژه و افزايش ذخاير آبي شده است و اين در مناطقي اتفاق افتاده است كه زنان مهارتهاي مديريتي و تكنيكي جديد را فرا گرفته‌اند.
روش تحقيق
به منظور دستيابي به هدف تحقيق حاضر براي جمع‌آوري اطلاعات در مرحله اول از روش مطالعه كتابخانه‌اي استفاده شد و همچنين با استفاده از شبكه جهاني اينترنت نسبت به سابقه موضوع و تجارب موفق كشورهاي توسعه يافته و كشورهاي در حال توسعه بررسي به عمل آمد. پس از مطالعات كتابخانه‌اي، از رهيافت ارزيابي مشاركتي روستايي به صورت برگزاري جلسات مشاركتي و مصاحبه‌هاي عميق و نيمه ساختارمند با زنان روستايي و همچنين بهره‌برداران محلي استفاده شد. در مرحله بعدي از روش تحقيق توصيفي و به صورت پيمايشي استفاده شد. براي جمع‌آوري اطلاعات از جامعه آماري طرح كه شامل زنان و بهره‌برداران زنجانرود بودند، از پرسشنامه استفاده شد كه با توجه به اهداف و سئوالات تحقيق و نتايج حاصله از برگزاري جلسات به روش PRA تدوين شده و پس از تاييد روايي و اعتبار آن براي جمع‌آوري اطلاعات استفاده شد.
جمعيت آماري اين تحقيق بهره‌برداران محلي بودكه با توجه به جمعيت بالاي آنان، از روش نمونه‌گيري طبقه‌بندي متناسب با بزرگي جامعه، اقدام به نمونه‌گيري شد. در اين روش حجم نمونه‌ها در داخل طبقات، متناسب با بزرگي حجم طبقه در جامعه انتخاب مي‌شود.
زنان تجربه مدیریت منابع آب ندارند
با توجه به اينكه مطالعات ميداني و مستند انجام گرفته در زمينه نقش زنان در مديريت منابع آب خيلي محدود مي‌باشد و مطالعات اندك موجود نيز اغلب به كليات پرداخته‌اند، براي سنجش اين عامل كه يكي از اهداف اساسي تحقيق حاضر را تشكيل مي‌داد مصاحبه‌هاي متعددي با زنان روستايي در منطقه مورد مطالعه انجام گرفت و نتايج اين مصاحبه‌ها در پرسشنامه مورد استفاده قرار گرفت.
نتايج به دست آمده نشان مي دهد زنان روستايي در مقوله هاي بهينه سازي مصرف آب ، شست و شوي لباس و ظروف ، مديريت مصرف آب در منزل ، تامين سلامت و بهداشت آب ، پيشگيري از تاثير آلودگي هاي با منشاء آبي بر سلامت خانواده ، تأمين و حفظ بهداشت آب شرب خانواده ، فاضلاب ، صرفه جويي در مصرف آب و محافظت از منابع آب روستا نقش زياد و خيلي زيادي دارند. همچنين مشخص شد زنان روستايي در مقوله هايي تامين آب كشاورزي، آبياري كشاورزي ، تقسيم آب كشاورزي ، آبياري حيوانات اهلي ، فاضلاب ، مهارت در تعيين كيفيت آب و تأمين آب براي استحمام نقش كمتري دارند.
نتايج به دست آمده در زمينه موانع مشاركت زنان روستايي در مديريت منابع آب نشان مي دهد مهمترين مانع در اين زمينه نداشتن تجربه زنان در مديريت منابع آب مي باشد. موانع بعدي به ترتيب اهميت عبارتند از : كمبود دانش و آگاهي زنان در مسائل مربوط به آب ، نبودن آمادگي اجتماعي و فرهنگي در جامعه ، پايين بودن انگيزه پيشرفت و برون گرايي در زنان ، نگرش منفي به زنان ، اعتقاد به اينكه تصميم گيري در زمينه تأمين و مديريت منابع آب از وظايف مردان مي باشد ، نگرش سنتي نسبت به زنان ، عدم اعتماد به نفس كافي در زنان براي حضور فعال در عرصه مديريت منابع آب و اينكه اصولاً آبياري و مسايل مرتبط با آن امري مردانه تلقي مي شود .
راهكارهاي جلب مشاركت زنان در عرصه مديريت منابع آب
راهكارهاي جلب مشاركت زنان در عرصه مديريت منابع آب با استفاده از 15 پرسش كه با استفاده از نتايج مطالعات اسنادي و جلسات برگزار شده به روش PRA و مصاحبه هاي انجام تدوين شده بودند، مورد سنجش قرار گرفت. براي سنجش اين عامل نيز از طيف ليكرت 6 سطحي استفادهشد. نتايج به دست آمده در اين زمينه نشان داد مهمترين راهكارهاي جلب مشاركت زنان روستايي در مديريت منابع آب به ترتيب اهميت عبارتند از :
- اعمال نظر زنان در زمينه تأمين و مديريت آب
- آموزش زنان و دختران روستايي براي استفاده بهينه از منابع آب سطحي و آب كانالها و قناتها
- آموزش مردان و زنان در خصوص جلوگيري از مصرف آب آلوده و ارائه راهكارهاي لازم
- ارتقای آگاهيهاي مردم نسبت به نقش با اهميت زنان در مديريت منابع آب و مصرف آب
- حساس نمودن زنان نسبت به كمبود و حساسيت آب
- توجه به نقش زنان در مديريت مصرف آب در كليه سطوح
براي مقايسه نوع نگرش بهره برداران مسن و جوان نسبت به زنان ، پاسخگويان به دو گروه سني تقسيم شدند.براساس نتايج آزمون انجام شده، بين نگرش بهره برداران جوان و پير نسبت به نقش زنان در مديريت منابع آب اختلاف معني داري وجود دارد . به طوري كه بهره برداران جوان نگرش مساعدتري در زمينه حضور زنان در مديريت منابع آب نسبت به بهره برداران پیر دارند.
با توجه به نتايج به دست آمده براي جلب مشاركت زنان روستايي در مديريت منابع آب پيشنهاد مي شود :
- براي استفاده بهينه از منابع آب سطحي و آب كانال ها و قناتها به زنان و دختران روستايي آموزش داده شود.
- برنامه هاي تلويزيوني خاص آب با حضور و مشاركت زنان تهيه گردد.
- به ارتقای آموزش زنان در رشته هاي فني و تخصصي مربوطه كمك شود و دوره هاي تخصصي كوتاه مدت در زمينه هاي مديريت‌آب براي زنان ايجاد شود.
- نسبت به تأسيس تشكل هاي غيردولتي (NGOs) با به كارگيري زنان در برنامه هاي حفاظت و مديريت آب اهتمام شود.
- زنان تحصيلكرده در زمينه هاي آبياري و زهكشي به منظور برقراري ارتباط با زنان روستايي به کار گرفته می شوند.
- تدوين طرحها و پرو‍‍ژه هاي مورد نياز براي توانمند سازي و تقويت مشاركت زنان .